Volledig scherm
Mondriaan en Steiner © PZC

Piet Mondriaan kreeg de geest in Zeeland

Piet Mondriaan zag het licht in Zeeland. En werd geraakt door de antroposofie. De jaren 1908 en later kleuren de duinen blauw. Nu te zien in het Gemeentemuseum Den Haag.

Nederland gonst van de Stijl. Zeker Den Haag. Maar ook in steden als Utrecht, Leiden, Eindhoven, Winterswijk, Leeuwarden wordt de honderdste verjaardag van misschien wel Nederlands meest spraakmakende kunstbeweging met exposities en manifestaties gevierd. Heel Nederland gonst. Behalve Zeeland.

Hoe anders was het in 1994, toen de vijftigste sterfdag van Piet Mondriaan (1872-1944) werd herdacht. Dat jaar was Zeeland spraakmakend met betoverende presentaties van het werk van de kunstenaar.

Nu is het dus stil in Middelburg, Domburg en omstreken. Het kan niet elke keer kaviaar zijn. Om toch een vleug van de Stijlfestiviteiten mee te krijgen, gingen we naar het Gemeentemuseum in Den Haag. Daar worden alle 300 schilderijen van Mondriaan in één expositie gepresenteerd. 

Proefschrift

Volledig scherm
Jacqueline van Paaschen © Jos van Leeuwen

En we treffen er Jacqueline van Paaschen (foto Jos van Leeuwen). Zij is kunsthistorica, stond aan de wieg van het Marie Tak van Poortvliet Museum in Domburg, schreef de biografie van Jacoba van Heemskerck (2005) en werkt aan een proefschrift over de reeds genoemde Marie Tak van Poortvliet. Onlangs publiceerde ze de studie ‘Mondriaan en Steiner, wegen naar nieuwe beelding’. Dat boek ligt prominent op de leestafel in het Haagse Gemeentemuseum.

Jacqueline van Paaschen (1953) ziet 1908 als een belangrijk jaar in de ontwikkeling van Mondriaan. Hij kwam voor het eerst naar Zeeland, naar Domburg, om daar onder de indruk te raken van het heldere licht en de verticale lijnen aan de kust en in het landschap. Ook in 1908 hoorde hij in Amsterdam een voordracht van de Oostenrijker Rudolf Steiner (1861-1925), grondlegger van de antroposofie, de leer die mens en kosmos met elkaar verbindt. 

'Zo kwam alles bij elkaar'

Volledig scherm
Vuurtoren © Jos van Leeuwen
Volledig scherm
Evolutie © Jos van Leeuwen

Mondriaan kocht het bundeltje met de transcripties van de lezingen van Steiner. ,,Zo kwam alles bij elkaar”, zegt Van Paaschen. ,,Steiner verschafte Mondriaan als het ware richtlijnen voor hoe hij te werk moest gaan. In de sfeer van: klaarheid van gedachten moet samengaan met klaarheid van techniek. Je kunt zeggen dat Mondriaan in de jaren 1908-1921 werkte aan ‘kunst voor de nabije toekomst’. Hoe belangrijk Steiner voor hem was blijkt wel uit het feit, dat hij de bundel met lezingen in zijn koffer had toen hij later naar New York verhuisde. In Domburg stond hij op de Hoge Hil. Hij schilderde het werk dat we nu als ‘Duin V’ kennen. Het hemelse blauw gaf volgens Mondriaan veel beter uitdrukking aan de zonnestralen. Je ziet de esoterie die hij heeft willen verbeelden.”

Aan de hand van ‘Zeeuwse’ schilderijen is de ontwikkeling van Mondriaan te volgen. Hij was, volgens kunsthistorica Van Paaschen, op zoek naar een nieuwe beeldtaal. De vuurtoren van Westkapelle (1910) was voor de kunstenaar een gebaar omhoog, een vergeestelijking. Hij schilderde het strand van Breezand in een sterk gefacetteerde vorm. Zijn boezemvriend Albert van den Briel was daar gaan zwemmen en bijna verdronken – die wetenschap geeft het werk een extra lading.

Voor wie de link met Steiner wil begrijpen is de in 1911 geschilderde triptiek ‘Evolutie’ cruciaal. Het schilderij werd door critici aanvankelijk te symbolisch gevonden en ook later wel van exposities geweerd. Van Paaschen: ,,Het werk verbeeldt wat Steiner ‘de pelgrimstocht der ziel’ noemt. De figuur links overdenkt het aardse leven. In het rechter deel is de figuur opgenomen in het geestelijk gebied. Het middelste paneel komt daadwerkelijk iets naar voren en laat de mens met de ogen wijd open zien vlak voor die reïncarneert. De figuur wordt vanachter met fel licht beschenen. Wie dat wil kan in dat licht een Zeeuws kapje herkennen.”

***************

Expositie – De ontdekking van Mondriaan, Gemeentemuseum Den Haag, t/m 24 september 2017.

Publicatie – Jacqueline van Paaschen: Mondriaan en Steiner, wegen naar nieuwe beelding – Uitgeverij Komma, hardcover, 192 pagina’s, 34 euro.