Volledig scherm
Op de Zeeuwse eilanden was Jan Catoen een beruchte rover. © Jan Catoen

Zeeland Geboekt: Jan Catoen

Op de Zeeuwse eilanden was Jan Catoen een beruchte rover. John Brosens geeft hem een hoofdrol in zijn historische roman: Jan Catoen, de legende ontmaskerd.

Jan Catoen: we hebben hem lang omarmd als Zeeuwse schelm. En we denken ook aan hem als we zeggen: ‘geef hem van katoen’. Hij was een boef, die rond 1800 met zijn bende afgelegen boerderijen in Brabant en Zeeland overviel. Hij werd gesnapt en eindigde voor het stadhuis van Middelburg aan de galg. Hoewel hij dus een ordinaire dief was, een schurk, werd er toch mild over hem geoordeeld. Zelfs de Zeeuwse dialectrockband Surrender zong een ode aan de boef.

Veel was er niet bekend over de bende van Jan Catoen. Dat liet voldoende ruimte om erop los te fantaseren. Zo kwam het gerucht in de wereld, dat de arme boeren en hun gezinsleden met hun voeten op een hete haardplaat werden gezet, net zo lang tot ze vertelden waar ze hun geld en sieraden hadden verstopt.

Volledig scherm
John Brosens voor het voormalige stadhuis van Middelburg, waar Jan Catoen werd opgehangen. © Dirk-Jan Gjeltema

John Brosens kwam als jongetje al in aanraking met het boevenverhaal. Het was half de jaren vijftig van de vorige eeuw, hij was een jaar of acht, toen er in zijn geboorteplaats Vlissingen een Sinterklaasactie werd gehouden. Je kon zegeltjes sparen om gratis naar de theatervoorstelling ‘De bende van Jan Catoen’ te gaan. Brosens: ,,Dat heb ik gedaan, in de Concertzaal, die nu Arsenaaltheater wordt genoemd. Ik ging in mijn eentje, thuis waren ze niet zo van het theater. Het was spannend. Er was een scène in het bos, waarbij je voelde: daar komt ‘ie aan. Die zal ik niet snel vergeten.”

Inmiddels is Brosens na een lange carrière in het onderwijs een ervaren en gewaardeerd schrijver van jeugdboeken en thrillers. In 2015 gooide hij bij de Zeeuwse Boekenprijs hoge ogen met zijn young adult-roman ‘Bloedbroeder 1618’. Hij zegt: ,,Dat boek baseerde ik op het nooit eerder uitgewerkte verhaal over Lourens Lourenszoon, de enige overlevende van een scheepsramp bij Brazilië. Mijn eerdere boek ‘Koers pal noord’ over Michiel de Ruyter had hetzelfde stramien: ik vulde een bestaand verhaal aan met eigen interpretaties.”

Tijdens het speuren naar een uitgangspunt voor een nieuw boek kwam hij op het idee om met Jan Catoen aan de slag te gaan. Die kende hij immers van vroeger. En een boef die op Zuid-Beveland actief was geweest en in Middelburg aan zijn einde was gekomen, dat kietelde zijn Zeeuwse roots. En zo komt het dat er nu een mooie nieuwe uitgave in de boekhandel ligt: ‘Jan Catoen – De legende ontmaskerd’. Een harde cover, bloedrood met een oud pistool erop, en een rood leeslint. Brosens is trots. Met bijna 480 pagina’s heeft hij zijn tot nu toe dikste boek in handen.

Hij noemt zijn boek een historische roman. Voor volwassenen, deze keer. Ruim drie jaar onderzoek en schrijven ligt eraan ten grondslag. Het verhaal speelt aan het eind van de achttiende eeuw. De ooit gloriërende Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden staat op omvallen, tegenstellingen tussen Oranjegezinden en Patriotten maken het land vrijwel onbestuurbaar. Tot de Fransen het roer in handen nemen hebben bandieten in steden en op het platteland vrij spel.

Ook Jan Catoen. Hij is afkomstig uit ’t Heike, een Brabants plaggendorp in de buurt van Breda. ,,Er woonden zestig gezinnen”, zegt Brosens, ,,ze waren allemaal crimineel. De baljuw van Breda nam altijd een gewapend escorte mee als hij naar ’t Heike ging.” In het boek lijkt het alsof de rond 1767 geboren Jan Catoen een eerzaam burger zal worden. Zijn vader is één van de weinigen in het dorp die een vaste betrekking heeft. Als hij wegvalt – vader Catoen wordt getroffen door een losgeraakte laadboom bij het lossen van een schip – gaat het de verkeerde kant op. Brosens laat zoon Jan zich aansluiten bij een Vrijcorps van de Patriotten in Breda: ,,Als schrijver mag ik fictie toevoegen. Ik weet niet zeker of dat Vrijcorps klopt, maar het is in elk geval fantasie die dienstbaar is aan het historische kader.” Het wordt Catoen beetje bij beetje duidelijk, dat hij door zijn armoedige achtergrond nooit voor vol zal worden aangezien: ,,De man heeft zijn kansen afgewogen en komt tot de conclusie, dat hij altijd een onderdeurtje zal blijven als hij zich bij de eerzame burgerij aansluit. Zijn oom de Lamme Vleugel maakt hem wegwijs in het criminele wereldje. Met zijn vier broers vormt hij de bende van Jan Catoen.”

De legende ontmaskerd – zo luidt de ondertitel van het boek. Om te beginnen: van katoen geven heeft niks met Jan Catoen te maken. Volgens Brosens is de uitdrukking afkomstig uit de industrie, waar repen stugge katoen werden gebruikt om iemand af te ranselen, ‘van katoen te geven’. Ook het verhaal dat Catoen boeren martelde om hen loslippig te maken, klopt niet. Brosens: ,,Het ‘voetbranden’ kwam voor in Noord-Frankrijk. Niet in Nederland, dus ook niet bij Catoen.”

Uitgever Stili Novi wil het nieuwe boek graag landelijk presenteren en vroeg of Brosens zijn ‘held’ boven Zeeland kon uittillen. De schrijver kwam het proefschrift tegen van Florike Egmond, die zich verdiepte in de rondtrekkende bendes in Holland, Brabant en Zeeland. Zo ontdekte Brosens dat Jan Catoen ook onder de naam Jan Jaspers in en rond Amsterdam actief was geweest. Daarmee had hij meteen een landelijk kader.

Catoen is nooit een nationale held geworden, zoals Cartouche in Frankrijk of Dick Turpin in Engeland. Brosens noemt daar enkele redenen voor. De Brabants-Zeeuwse boef was zeker geen Robin Hood, die zijn buit onder de armen verdeelde. Wel was er enige sympathie, omdat de door hem beroofde boeren als uitbuiters van de landarbeiders bekend stonden. ,,Maar”, zegt de schrijver, ,,Nederland had een voorkeur voor helden uit de 17e eeuw. Het klimaat was ook lang pro-protestants. Jan Catoen kwam uit Brabant. Aan Brabantse helden was al helemaal geen behoefte.”

Volgende maand is het 250 jaar geleden, dat Catoen op de Markt van Middelburg werd opgehangen. Brosens: ,,Ik hoop dat het boek in heel Nederland aanslaat. Niet zozeer als eerherstel voor Catoen, hij was een boef en werd terecht gestraft. Maar ik ben hem zeker sympathiek gaan vinden. Als hij door en door rot was geweest had ik geen boek over hem geschreven.”

John Brosens: Jan Catoen, de legende ontmaskerd – Uitgeverij Stili Novi, 480 pagina’s, 24,90 euro.

blogs