jan zwemer
Volledig scherm
jan zwemer © Ruben Oreel

Spreek uit het hart

zeeland-geboektDe Zierikzeese HBS-leraar Johan Hendrik van den Bosch pleitte ruim honderd jaar geleden voor levend, gesproken Nederlands. Geen dwingende grammaticaregels, een beetje dialect moest kunnen. Historicus Jan Zwemer uit Oostkapelle las zijn nagelaten brieven.

In België was er een halve eeuw geleden een programma op de televisie: 'Hier spreekt men Nederlands'. Het was heerlijk tenenkrommend om te zien hoe Vlamingen hun Vlaams om zeep trachtten te brengen. In de strijd tegen het Frans dachten ze met het Algemeen Beschaafd Nederlands een geducht wapen in handen te hebben. Dat bleek een misrekening. Het programma stierf een stille dood en de meeste Vlamingen klappen nog vrolijk hun Vlaams.

Nog langer geleden, in de negentiende eeuw, was er in Nederland een soortgelijk beschavingsoffensief gaande. Van Groningen tot Zeeland werd het ABN opgedrongen, er was geen ruimte voor streektalen. Met andere woorden: spreken ‘uit het hart’ was uit den boze. 

Tegen die 'taaldwang’ van bovenaf kwam verzet. De op dat moment aan de HBS in Zierikzee verbonden leraar Nederlands Jan Hendrik van den Bosch (1862-1941) publiceerde in 1893 de brochure 'Pleidooi voor de Moedertaal, de Jeugd en de Onderwijzers'. Daarin liet hij zich zien als een onderwijsvernieuwer die een dam opwierp 'tegen vervreemding van het natuurlijk idioom'. Hij had een afkeer van grammatica, omdat volgens hem 'regelzucht’ een directe bedreiging was voor de levende taal.

De Zeeuwse historicus Jan Zwemer heeft zich verdiept in de nagelaten brieven van de Zierikzeese leraar. ,,Dat was een hele klus", laat hij weten. ,,Ik moest er helemaal in kruipen om een duidelijk beeld te krijgen. Het was een echte uitdaging, ook al omdat Van den Bosch een moeilijk te ontcijferen handschrift had. Gelukkig vind ik puzzelen leuk.” Zwemer nam het onderzoek over van taalkundige en didacticus Jan Sturm die door Van den Bosch was geïnspireerd. Sturm werkte aan een uitgave van de Zierikzeese brieven van Van den Bosch, maar overleed in 2011 voor hij die klus had kunnen klaren. Zwemer kreeg van Sturms weduwe het verzoek het project over te nemen. 

Voor- en tegenstanders

Dat resulteerde in het begin dit jaar verschenen boek ‘De wordingsgeschiedenis van Pleidooi voor de moedertaal, de jeugd en de onderwijzers'. Daarin beschrijft Zwemer hoe het 72 pagina's tellende Pleidooi tot stand kwam. En dat er in kringen van Neerlandici heftig op werd gereageerd, er waren uitgesproken voor- en tegenstanders. Van den Bosch stelde voor in het onderwijs uit te gaan van spreektaal en niet van geschreven taal. Hij haalde voorbeelden uit zijn eigen onderwijspraktijk: ,,De knaap van de eerste klasse H.B.S. heeft ongeveer dertien jaren Nederlandsch achter den rug. Hij spreekt het instinctief en de grammatica is in hem. Al het fundamentele is aanwezig... (...) Wat er van dialect in de Beschaafde Spreektaal van zijn streek is, dat mag níét gebannen."

Jan Zwemer voelt als dialectspreker - Walchers - verwantschap met Van den Bosch: ,,Tegen de regeltjesmakers, daarin vinden we elkaar. Je kunt in de discussie van toen hedendaagse tegenstellingen zien. Nu gaat het om het ‘Groene boekje’ waarin één schrijfwijze dwingend wordt opgelegd, tegenover het ‘Witte boekje’ waarin vaak ruimte wordt gelaten voor meer dan één variant.” Zwemer ziet Van den Bosch als een sociaal voelend mens: ,,Hij zette zich af tegen collega's die neerkeken op de gewone man. Dat spreekt me erg aan."

Het werk van Van den Bosch klonk lang na. In de jaren zeventig van de afgelopen eeuw werd er op basis van zijn gedachtegoed weer gepleit voor 'moedertaalonderwijs'. Opnieuw zonder blijvend resultaat.

Jan Zwemer en Sjaak Kroon (inleiding): De wordingsgeschiedenis van Pleidooi voor de moedertaal, de jeugd en de onderwijzers - Uitgeverij Damon, 208 pagina's, 24,90 euro.

Johan Hendrik van den Bosch 1862-1941
Volledig scherm
Johan Hendrik van den Bosch 1862-1941 © Uitgeverij Damon
  1. Uit de Zeeuwse Almanak
    zeeland-geboekt

    Uit de Zeeuwse Almanak

    In het begin van de maand maart speelde het sterrenbeeld Vissen nog een overheersende rol. Mensen die onder dit sterrenbeeld geboren zijn vertonen doorgaans een grillig karakter. Ze zijn slap, buigzaam en week en ze zijn goedgelovig. Ze lezen daarom dit graag. Gluiperds wil ik ze niet noemen. Vissen zijn uitermate geschikte ondergeschikten. Sinds enkele weken is, zoals u wel gemerkt zal hebben echter het sterrenbeeld Ram van invloed. Rammen zijn te herkennen aan balsturig gedrag. Ze kunnen stijfkoppig zijn, haatdragend, hardnekkig , wraakzuchtig en wrokkig en ze zijn (we durven dit haast niet te schrijven) buitengemeen agressief. Ze weten precies wat een ander moet doen en wat niet, hoe je in de rij moet staan bij de bakker en welke afstand je precies moet bewaren. Ze plakken graag tape op de vloer.
  2. Dit was mijn wereld zonder dat ik er erg in had
    PREMIUM
    Column Jan van Damme

    Dit was mijn wereld zonder dat ik er erg in had

    Het is anders deze dagen. Drastisch anders. Blij zijn met de lente lijkt taboe. Wandelend loeren we achterdochtig naar elkaar, je moet op anderhalve meter afstand blijven hoor. De voordeurbel. Als ik opendoe staat de postbode al tien meter verder op straat te zwaaien dat hij een pakketje heeft neergelegd. De boekwinkel is open, nog wel. Ook daar waan ik me een melaatse. Geen kip, bijna geen kip te zien. Het lijkt of er iemand met een gifspuit door de wereld is getrokken om elk spoortje levendigheid de kop in te drukken.

blogs