Een traditionele boerderij bij Baarland: woonhuis met daaraan vastgebouwde schuur, links het varkenskot. foto's Mechteld Jansen
Makelaar op het varkenskot
Rieten schuurdak met eeuwenoude dragers
1/3
De grap is dat het grote in het kleine zit. In de woorden van architect Frans Rothuizen: je ziet pas hoe groot iets is als er details zichtbaar zijn.
Hij merkte het bij een bezoek aan de piramide van Gizeh in Egypte. Groots en indrukwekkend, natuurlijk. "Maar", zegt Rothuizen, "ik bleef de hele tijd het gevoel houden dat ze er een fiets of zo tegenaan hadden moeten hangen. Dan zou je tenminste een schaal hebben gehad."Daarmee zitten we meteen bij de kern van de De kleine historische elementen in Zeeland - een gids voor instandhouding en herstel, die morgen wordt gepresenteerd. Rothuizen schreef en fotografeerde voor het losbladige boekwerk. Het is bestemd voor iedereen die de Zeeuwse bouw een warm hart toedraagt. Van waterput tot bakkeet, damhek en dakkapel, de gids geeft raad aan wie de slopershamer op afstand van al dat moois wil houden.
Frans Rothuizen (75, geboren in Middelburg) is zoon van Arend Rothuizen (1906-1990), die in 1930 het in Zuid-West-Nederland nog steeds fameuze architectenbureau Rothuizen oprichtte. Frans was tot vijftien jaar geleden architect in de Randstad. De bouw van het ministerie van Onderwijs in Zoetermeer, waar hij met anderen zo'n acht jaar aan werkte, beschouwt hij als één van zijn opvallendste projecten. Sinds hij stopte met werken woont hij met zijn vrouw in een uitgebouwd arbeidershuisje bij Baarland. Hij was actief in de Stichting Behoud de Zak van Zuid-Beveland, de Boerderijenstichting Zeeland en de Stichting Landschapsbeheer Zeeland (SLZ). Van die laatste is hij nog steeds adviseur.
,,Door het bouwkundige advieswerk voor al die stichtingen kwam ik veel op boerderijen. En werd het idee voor de gids geboren. Ik heb van jongs af aan al iets met het boerenlandleven gehad. Toen ik een jaar of tien was gingen we naar de inmiddels verdwenen boerderij Arnestein bij Middelburg. Dat was de tijd dat ik boer wilde worden. Ik mocht paarden naar de wei brengen. Via zo'n halve staldeur kon ik op hun rug klimmen. De dieren wisten zelf de weg naar hun grasland, maar ik had het gevoel dat ik hen leidde. Om boer te worden moet je land hebben, zei iedereen. En dat had ik niet. Maar ik ben nooit een echt stadsmens geworden.''
De gids voor instandhouding en herstel is in eerste instantie bestemd voor veldwerkers van de SLZ en gemeentelijke functionarissen. Maar Rothuizen denkt dat zijn adviezen ook bij particulieren welkom zijn. Hoe metsel ik een vervallen regenput op, wat is het recept voor nieuwe voegen, waarmee moet ik het hout van mijn schuur behandelen, hoe maak ik een nieuwe mendeur. Met talrijke foto's en tekeningen.
Om het belang van juist de kleine elementen van een bouwwerk te laten zien, geeft Rothuizen een rondleiding op een boerderij aan de Westdorpseweg bij Baarland. Een bordje bij de oprit vertelt dat de woning uit 1630 stamt, de aan het huis vastgebouwde schuur uit 1700. Hij wijst op de bijgebouwen: een varkenskot en een wagenschuur. ,,Met zijn allen vormen ze een organisch geheel. En vaak met verrassende details.'' Zoals de ronde, getraliede ventilatieramen in het varkenskot. De boogjes boven de vensters zijn met twee soorten steen gemetseld, om het geheel net iets voornamer te maken. In een boog boven de deur zit een sluitsteen met het jaartal 1898. De wagenschuur heeft lattendeuren, zodat de wind erdoorheen kan blazen om de wagens te drogen. De planken zijn met koolteer behandeld, dat verwarmd door de zon blaaspatronen heeft gevormd. Pal voor de wagendeuren is een deel van het erf met kinderkopjes geplaveid, precies de plek waar vroeger de paarden moesten aanzetten.
In de schuur met rieten dak zorgen eeuwenoude staanders, dekbalken en schoren voor stabiliteit. "Het hout lijkt verpulverd", zegt Rothuizen, "maar je krijgt er nog geen spijker in." Om even later enthousiast te vertellen hoe elegant het dak bij de mendeuren wordt opgelicht. Het woonhuis is duidelijk twee keer uitgebreid. De Zeeuwse moppen in het eerste deel zijn waarschijnlijk afkomstig van het kasteel Hellenburg. Sommige stenen kregen tijdens het bakproces door het zout in de klei een glazuurlaag. De formaten zijn zo verschillend, dat het volgens de architect bijna wel sloopsteen moet zijn. In de buitenmuur zit een opvallend groot aantal ankers. Omdat er graan op zolder werd bewaard - relatief veel gewicht - werden er extra balken aangebracht.
Rothuizen: "Dat soort kleine elementen geeft schaal aan zo'n boerderij. Het zijn leestekens, waardoor je het verhaal van het geheel beter gaat begrijpen."
De gids voor instandhouding en herstel van kleine historische elementen in Zeeland wordt vrijdag 13 mei gepresenteerd op Hof Werendijke bij Zoutelande. Uitgave Stichting Landschapsbeheer Zeeland, de complete ringband kost 25,- euro, losse bladen 1,- euro.
