Het varkenskot op de oude boerderij bij Biggekerke is tot in detail hersteld en wordt nu gebruikt als schuurtje. foto Ruben Oreel
Ook een hek kan een waardevol landschapselement zijn. foto Ruben Oreel
1/2
De twee manshoge ramen onder het schuine dak bieden de kippen vrij zicht op het erf in het Walcherse Serooskerke.
Is het weer minder tochtig, dan kunnen de dames ook lekker naar buiten, de ren in. Het stenen hok, waarvan het houtwerk in fris wit en oud-groen geschilderd, staat er weer tiptop bij. Op het eerste gezicht een simpel schuurtje, maar in werkelijkheid een authentiek pareltje in het Zeeuwse landschap.Dat landschap verarmt, constateerde Stichting Landschapsbeheer Zeeland (SLZ) eind jaren negentig. De stichting trok aan de bel. Tien jaar later zijn er met behulp van Europese subsidie honderden karakteristieke bouwwerkjes en elementen van de ondergang behoed of herbouwd. Ook dit jaar kunnen particulieren weer een bijdrage in de kosten aanvragen. Die pot wordt verdeeld over deelgebieden in de provincie. De financiële ruimte voor de meeste gebiedsdelen is al vergeven, maar voor een paar regio's is (tot 1 maart) nog aanmelding mogelijk.
Van bakketen, varkenskotten en hekwerken tot aardappelkelders, makelaars en welputten, het Zeeuwse landschap herbergt meer bijzondere elementen dan de leek beseft. Daarin schuilt ook het gevaar voor verlies, zegt Ewoud Voogd, projectleider bij de SLZ, Hij verwijst naar achteloos uitgevoerde verbouwingen of simpelweg 'opruimen van die ouwe zooi'. "Er gaat heel veel verloren. Veel houten elementen verrotten. Maar je hebt hier ook heel sterk te maken met de inwerking van het zoute water op muren en hekken. Vooral op Schouwen-Duiveland zie je dat na de Ramp van 1953 en op Walcheren door de inundaties in de Tweede Wereldoorlog."
SLZ helpt een handje bij het herstel. Het initiatief daartoe moet echter wel van de eigenaar zelf komen. De stichting heeft geen inventarisatielijst liggen aan de hand waarvan actie wordt ondernomen. Afgemeten aan de belangstelling voor de regeling, is dat ook niet direct nodig, denkt Voogd. Eigenaren van oude boerderijen ('de meeste waardevolle elementen liggen op of rond boerenerven') weten volgens hem wel wanneer ze iets bijzonders op hun terrein hebben staan. Aan de hand van tekeningen en foto's van vroeger kunnen ook vergane elementen worden achterhaald. "Bij een huis in Nieuwerkerk zat een oorspronkelijk houten rasterwerk onder de makelaar op het dak. Een prachtige versiering. Aan één kant kon je er nog wat van zien, zodat de eigenaar het sterke vermoeden had dat er meer moest zijn geweest."
SLZ hanteert strenge criteria voor toekenning van herstelbijdragen. Eén van de belangrijkste is dat het landschapselement streekeigen moet zijn en daar oorspronkelijk ook thuishoort. Maar dan nóg is het lastig met een schaartje te knippen, ervaart Voogd. Zo wees de selectiecommissie pas nog de subsidieaanvraag af voor herbouw van een hooiberg in de Kop van Schouwen. Volgens de commissie horen hooibergen vooral bij een (Zuid-)Hollands landschap en werd het stro vroeger in Zeeland eerder in schuren opgeslagen.
Voogd is het daar niet helemaal mee eens, bekent hij. "Ik heb contact opgenomen met de Stichting Kennisbehoud Hooibergen Nederland en daar schrokken ze van deze opvatting. Volgens de stichting het bewijs dat de wetenschap over hooibergen in Zeeland achteruit holt." Voogd wil de hooibergen in het nieuwe projectjaar dan ook nadrukkelijk onder de aandacht brengen, om tevens dit stukje plattelandsgeschiedenis te behouden. Al beseft ook hij dat er ergens een streep moet worden getrokken. "Je kunt wel teruggaan tot in de middeleeuwen, maar in hoeverre past het dan nog bij de definitie van elementen die hier 'tot voor kort' gebruikelijk waren."
Uitzonderingen altijd daargelaten natuurlijk. Neem het 'kakhuus' op een erf in Zonnemaire, vertelt Voogd verder. "Dat wordt al lang zo niet meer gebruikt, maar het is wel oorspronkelijk. Vaak zie je dat zo'n buitenplee vroeger bij het varkenskot werd getrokken. Hoort ook wel een beetje bij elkaar, vind ik." De toekenningscriteria schrijven eveneens een bijpassende materiaalkeuze voor. Zo wordt het Zonnemairese gemak uit oude baksteen opgetrokken en zelfs op de juiste voegkleur wordt gelet.
Oog voor detail kan de familie Van der Horst evenmin worden ontzegd. De oude boerderij bij Biggekerke bulkt van originele elementen. Het smeedijzeren hekwerk is rijkelijk versierd. Slachtrek en kookpot tegen het hok achter op het erf suggereren het lot van het laatste huisvarken, dat daar mogelijk halverwege de vorige eeuw nog moet hebben rondgelopen.
Voogd: "Wat is oud? Sommigen vinden 50 jaar al heel wat. Ik hou me zelf bezig met de 19e eeuw. Voor mij is dat nog heel jong."
