Het Zeeuws Museum in Middelburg zet momenteel Nehalennia in de schijnwerpers.
Rome in Zeeland, zo heet de tentoonstelling. In de schaduw van de aan de inheemse godin Nehalennia gewijde votiefstenen ontrolt zich in de museumzalen een nieuw verhaal over het Romeinse Zeeland. Twee niet eens zo erg in het oog springende bekers - zoutcilinders - staan symbool voor het ondernemende deltagebied van tweeduizend jaar geleden.Eerst even het verhaal, zoals we dat tot nu toe kennen. De Romeinse tijd in Zeeland begint kort voor onze jaartelling, en loopt door tot in de vierde eeuw na Christus. Bij Aardenburg zijn resten gevonden van een Romeinse legerplaats, het Castellum Rodanum, dat van 170 tot 273 na Chr. in gebruik was. Verder werden bij Domburg en Colijnsplaat meer dan honderd Nehalenniastenen gevonden, die aannemelijk maken dat in die kustplaatsen heiligdommen hebben gestaan. Zeevarende handelaars hoopten met het schenken van een altaar op een behouden overtocht naar Engeland. In een inlaag bij Wemeldinge tenslotte werd in de jaren 1999-2000 het grondplan van een Menapische boerderij blootgelegd. De Menapiërs waren een van oorsprong Germaanse stam in de Schelde-, Maas- en Rijndelta. Zij leefden van veeteelt, vooral kleinvee: schapen en geiten. Vondsten bij Kats en Colijnsplaat bevestigden dat beeld.
Dus, samengevat: ten tijde van de Romeinen werden de drogere delen van Zeeland bevolkt door keuterboertjes, waren er twee havens bestemd voor doorvoer van producten, en lag er bij Aardenburg een castellum dat het achterland voor invallen moest behoeden.
Provinciaal archeoloog Robert van Dierendonck denkt langzamerhand voldoende nieuwe puzzelstukjes te hebben verzameld, om dat oude verhaal een pittige wending te geven. Kernwoord is wat hem betreft: zout. Naast de kleinschalige veeteelt bestond er volgens de archeoloog in Zeeland een uitgebreide zoutindustrie. Nog niet wetenschappelijk bewezen, haast hij zich erbij te zeggen, maar de bewijzen worden steeds sterker.
Het zout werd gewonnen uit zeewater. In de Smokkelhoek bij Kapelle is een deel van een houten constructie teruggevonden, die waarschijnlijk gebruikt werd voor het verdampen van water.
Van Dierendonck meent ook steun te vinden bij taalkundige onderzoekers, die de term salinotor tegen het licht hebben gehouden. Lange tijd werd gedacht dat het om een zoutzieder of zoutproducent ging. Fout, denken wetenschappers nu, een salinator is vrijwel zeker een Romeinse controleur, die toezag op de productie en het transport van zout.
Koren op de molen van Van Dierendonck. Hij is ervan overtuigd dat er in Zeeland grote behoefte was aan zout. Het leger in Aardenburg moest immers veel vlees en vis bewaren, en daar was veel zout voor nodig. Een Romeinse ambtenaar past in dat plaatje.
Op vier Nehalennia-altaren, die bij Colijnsplaat werden opgevist, staan teksten die wijzen op handel in vissaus. ,,Denk maar aan de huidige keuken van Zuid-Oost-Azië'', zegt de provinciaal archeoloog, "daar wordt nog altijd volop gebruik gemaakt van vissaus: gekruid, vloeibaar zout op basis van vis."
De Romeinen hadden verschillende kwaliteiten vissaus. Allec was de minste. Over die soort gaat het op de votiefstenen. In Vlaanderen zijn visresten gevonden van kleine haringachtigen uit de Noordzee. Van Dierendonck: "Als je alle gegevens combineert, wordt het heel erg aannemelijk dat de handelaren op de stenen van Colijnsplaat vissaus transporteerden, die in Zeeland was geproduceerd. Aanvankelijk werd de vissaus geïmporteerd uit Zuid-Frankrijk, Spanje en Marokko. Die import stopt rond het jaar 70 na Chr. We dachten dat er daarna vissaus in eiken vaten uit Bretagne werd aangevoerd. Echter, we hebben nooit vaten gevonden. De verklaring is eenvoudig: de vissaus werd in Zeeland geproduceerd en verhandeld. Daarmee worden Domburg en Colijnsplaat havens, waar in de Romeinse tijd volop regionale producten werden verhandeld.''
Expositie: Rome in Zeeland, t/m 13 sept. Zeeuws Museum in Middelburg.
