Volledig scherm
Partijleider Mark Rutte tijdens de verkiezingsavond in WTC The Hague na de Tweede Kamerverkiezingen. © ANP

Wat betekent deze historische uitslag met dubbele boodschap?

AnalyseEen historische verkiezingsuitslag met een dubbele boodschap. De gematigde krachten in de samenleving hebben gewonnen. Maar Mark Rutte moet het over een andere boeg gooien.

Het volgende dominosteentje is niet gevallen. De hele wereld keek mee naar onze verkiezingen. Zou na Engeland met de Brexit en de Verenigde Staten met Trump ook hier worden afgerekend met de zittende macht? Nee dus, de door Geert Wilders aangekondigde patriottistische lente blijft uit. De PVV-leider kon zijn score uit 2010 niet evenaren en is bij lange na niet de grootste geworden.

Afwezigheid

Dat heeft Wilders deels aan zichzelf te wijten. Hij viel deze campagne vooral op door afwezigheid, terwijl elke kiezer wil zien dat de lijsttrekker van zijn of haar keuze juist zijn stinkende best doet. Tegelijkertijd bleek uit onderzoek van deze krant dat de voedingsbodem voor een democratische revolte tegen de gevestigde partijen hier minder groot is dan in het Verenigd Koninkrijk of de Verenigde Staten. Daar is de veelbesproken kloof tussen volk en elite veel dieper dan in het toch egalitaire Nederland.

Opgelucht

Maar dat wil niet zeggen dat de kiezer tevreden is. VVD-leider Mark Rutte kan weliswaar opgelucht ademhalen nu het ernaar uitziet dat hij een nieuwe termijn als premier kan beginnen. Maar het wordt niet 'terug naar de orde van de dag'. Zijn beleid van de afgelopen jaren is hard afgestraft.

Quote

Wilders viel deze campagne vooral op door afwezigheid, terwijl elke kiezer wil zien dat de lijsttrekker van zijn of haar keuze juist zijn stinkende best doet.

Ook al is Rutte's partij met afstand de grootste geworden, zij is gehavend uit de campagne gekomen. En het verlies van regeringspartner PvdA is ongekend groot. Hoe Rutte en PvdA-leider Lodewijk Asscher ook hamerden op de economische crisis die het hoofd is geboden, de overheidsfinanciën die weer gezond zijn en de vluchtelingencrisis die is ingedamd: die boodschap sloeg niet aan. De twee partijen houden van de 77 zetels die ze in 2012 haalden nog ongeveer de helft over.

De meeste kiezers willen duidelijk verandering. Maar tegelijk wil iedereen wat anders. De stemmen die eerst voor VVD en PvdA waren, komen bij een hele trits andere partijen terecht. Zo wint zowel D66, dat alle impopulaire bezuinigingen van dit kabinet steunde, als het CDA, dat vrijwel overal tegenstemde.

Hels karwei

En de enorme groei van GroenLinks geeft aan dat een deel van de kiezers echt een linkser en groener beleid wenst, maar de groei is ook weer niet zo groot als het verval van de PvdA. Terwijl de winst van 50PLUS aangeeft dat veel ouderen willen dat de verhoging van de AOW-leeftijd wordt teruggedraaid, waar alle andere winnende partijen niets van willen weten.

Het wordt een hels karwei om uit dit verbrokkelde politieke landschap een coalitie te vormen die niet heel veel kiezers teleurstelt. Rutte staat bekend als coalitie-smeder, maar de vraag is hoeveel ruimte andere partijen hem nog gunnen. Nadat in zijn eerste kabinet partner CDA electoraal werd afgeslacht, is dat nu de PvdA. En hoe. Nieuwe partners zullen daarom veel eisen stellen.

Meerderheid

Rutte's gedroomde coalitie van VVD, CDA en D66 heeft geen meerderheid. GroenLinks staat te popelen, maar CDA-leider Sybrand Buma beet GroenLinks-leider Jesse Klaver dinsdagavond nog een 'vergeet het maar' toe, toen het ging over diens plannen. Een andere mogelijkheid is de ChristenUnie, die het goed deed, maar dat zou betekenen dat D66 een kroonjuweel moet laten varen: hulp bij voltooid leven.

En dan is er nog de Eerste Kamer. Alle partijen willen daar het liefst óók een meerderheid hebben samen. Voor wat het waard is dan, want over twee jaar wordt er weer een nieuwe Senaat gekozen. De kans is groot dat partijen die nu een meerderheid hebben, die straks weer kwijt zijn. Want er is nog een boodschap die de kiezer heeft afgegeven: geen partij hoeft nog te rekenen op een trouwe achterban.