Volledig scherm
© ANP Kippa

Neerlands Hoop: 'Satire is tegenwoordig morsdood'

BabyboomersFreek de Jonge en Bram Vermeulen braken in 1968 radicaal met de traditie van het Nederlandse cabaret. Als Neerlands Hoop in Bange Dagen vormden ze een generatie. ,,Tegenwoordig is satire morsdood. Dit is de tijd van de jij-bak.”

Volledig scherm
1976-01-01 © ANP Kippa

Het waren de jaren 60, de era waarin de verbeelding even aan de macht leek - hippies, love, peace and understanding, gehuld in de kruidige nevelen van cannabis.

De revolutie die Freek de Jonge (1944) en Bram Vermeulen (1946-2004), verenigd in Neerlands Hoop (in Bange Dagen), in 1968 in de gezapige Nederlandse kleinkunst ontketenden, tartte evenwel elke fantasie.

De definitie van het vaderlandse vermaak volgens cabarethistoricus Wim Ibo - ‘professionele literair-muzikale theaterkleinkunst in een intieme omgeving voor een intelligent publiek’ - was bepaald niet besteed aan de twee voormalige studenten. Of, om een befaamde oneliner uit de Neerlands Hoop-tijd te citeren: ‘Dat zullen we nog wel eens even zien…’

Sloopkogel

Prins Bernhard en de Lockheed affaire, de ontluistering van de psychiatrie, hun actie tegen de deelname van het Nederlands voetbalelftal een het WK in Argentinië... Geen heilig huis of ivoren toren was veilig voor de sloopkogel van de twee atypische komieken.

Cabaret, de kunstvorm die bij uitstek de samenleving temperatuurt en weerspiegelt, zou in ons land zou nooit meer hetzelfde zijn.

,,Neerlands Hoop had duidelijk de tijdgeest mee”, zegt Freek de Jonge (72). ,,Luister naar de tweede Oudejaarsconference van Wim Kan uit 1956. De ongelooflijke benauwdheid, zelfs angst, om iets te beweren.

,,Kan was een razend knappe conferencier en het was moedig dat hij voor zijn pacifisme uitkwam. Het werd hem door velen, onder wie zijn vriend Simon Carmiggelt, kwalijk genomen. Maar er gebeurden in de wereld in 1956 allemaal grote dingen die hij negeerde: de Suezcrisis, de Hongaarse Opstand, de Greet Hofmans affaire, waarover op last van de regering niets in de pers mocht verschijnen.

Volledig scherm
© KIPPA

Rellen

Volledig scherm
© ANP Kippa

,,Maar ook rellen van opstandige jongeren in Hilversum die door de politie en zelfs het leger werden beteugeld. In Westkapelle op Walcheren kwamen Molukkers in opstand, waarbij het gezag in actie kwam met karabijnen en er enkele gewonden vielen.

De orthodoxie van de kabbelende conference, afgewisseld met het onvermijdelijke lieve liedje, zou ruim tien jaar later door Freek de Jonge en Bram Vermeulen worden vermorzeld. Ze zongen met hun rauwe, ongeschoolde stemmen geëngageerde liederen, vloekten en tierden, beklommen de barricaden, beledigden de bourgeoisie.

De clowneske Freek de Jonge banjerde door de zaal (ongehoord, meenden critici), greep het publiek bij de strot met zijn keiharde grappen en prachtige poëtische bespiegelingen. Bram Vermeulen zat achter zijn piano en spotte met de gangbare wetten der kleinkunstmuziek.

Rock 'n Roll

Volledig scherm
© Ton Schutz

,,Voor ons was de opkomst van de rock-'n-roll bepalend. Elvis Presley, Johnny Cash, Carl Perkins en Jerry Lee Lewis - jongens die in staat leken de wereld te veranderen. Dat idee hadden we echt. Het kwam zo dichtbij, je kon het bijna beetpakken.”

Met Bob Dylan en vervolgens de Beatles en de Stones schudde de gevestigde orde niet veel later wederom op haar grondvesten. Ze werden de helden van een nieuwe onrustige, ongedurige en opstandige generatie.

Maar Freek de Jonge was in zijn jonge jaren al betoverd geraakt door een nationaal cabareticoon dat, ogenschijnlijk, mijlenver afstond van de rebellie zoals Neerlands Hoop die in de jaren 60 predikte.

,,Ik was 14 toen ik in 1958 de eerste onemanshow van Toon Hermans op tv zag. Een verpletterende ervaring. Ik zag meteen dat het om ’s mans persoonlijkheid ging. Wat hij zei werd bijna altijd grappig.

,,Toon was op het toneel ongekend en ongeëvenaard. Later, toen ik bij hem over de vloer kwam, zag je dat hij in het dagelijks leven ook zo was. Als hij een theepot pakte, zag ik dat ding voor mijn ogen transformeren. Door Toon.

,,Bovendien herkende ik bij hem en ook bij mijzelf wat Kees van Kooten ‘natuurleuk’ noemt. Je hoeft niets te verzinnen of te forceren. Ben gewoon jezelf.”

Onzekere tijden

Volledig scherm
© ANP Kippa

De drang tot amuseren, tot provoceren en ontregelen zat er van jongs af aan bij Freek de Jonge in. Tot verdriet van zijn leraren was hij een gevat causeur, al ging dat wel ten koste van zijn schoolprestaties. Hij ploeterde op de HBS negen jaar voort. ,,Dramatisch. Ik was in mijn kop met totaal andere dingen bezig.”

Met zijn 72 jaar is hij een typische Babyboomer, ‘al ben ik wel een vroege.’ De komiek: ,,Ik ben verwekt in een onzekere tijden - Kerstmis 1943. Mijn ouders moeten optimistische mensen zijn geweest. 
,,Wat ik van hen heb meegekregen? Wat niet, zou ik zeggen. Dat realiseer ik me, wonderlijk genoeg, steeds meer naarmate ik ouder word. Van mijn moeder heb ik mijn ambitie, mijn gevoel voor status en geestdrift geërfd.

,,Van mijn vader het betrokkene, het geëngageerde, het pastorale. En de humor. Mijn moeder kon heel erg lachen, maar mijn vader was echt geestig.”

Studie

Hij werd gevormd door het stevig protestantse nest waar hij uit stamde - grootvader evangelist, zijn vader dominee. ,,Mijn moeder zag mij op de kansel staan, maar mijn vader oefende geen enkele druk op mij uit. Wel zei hij, toen ik aan het theater wilde: ‘Doe het nou zo als Seth Gaaikema, jongen. Die heeft Nederlands gestudeerd en kan op iets terugvallen.”

Maar de ontmoeting met Bram Vermeulen op het Amsterdams Studenten Corps, bracht zijn voornemen in een stroomversnelling.

,,Bram wist geen fluit van cabaret. Ik wel, vond ik. Ik luisterde uren naar Toon Hermans. Niet met een stopwatch in de hand hoor. Ik wilde weten wat er gebeurde, waar de magie zat. De Sprekert op de plaat Conferences van een Clown is nog steeds fenomenaal.

,,Tijdens de eerste jaren van Neerlands Hoop dacht ik: Ik hoor niks van Bram. Het zal wel goed zijn wat ik doe. Later zei hij: ik had precies hetzelfde bij jou. We waren naïef, begonnen gewoon. Maar de tijdgeest, die hadden we te pakken.

,,Ons engagement was een combinatie van mijn Calvinistische exegesedrift en de sociaaldemocratische invloed van Bram. Beide vielen perfect op hun plaats.

,,Ons publiek zag in ons perfecte vertegenwoordigers van een generatie: ‘Hé, dit is wat wij ook denken. Dit is zoals wij willen zijn...’ We wisten onze jaargang een identiteit te verschaffen en manifesteerden die eigenheid op het podium. We hielden dat vol tot en met onze voorstelling Plankenkoorts uit 1972. Daarna werd het toch gewoon werk.”

Neerlands Hoop

Quote

Tegenwoordig is satire morsdood is. Er is geen publiek meer dat zich er aan ergert

Freek de Jonge

De opheffing van Neerlands Hoop kwam als een schok, al wisten velen dat het tussen De Jonge en Vermeulen niet meer boterde. De kritiek richtte zich vooral op het muzikale gedeelte - Bram dus. De onontkoombare scheiding volgde in 1979 toen het moment daar was dat ‘Bram en Freek’ zoals ze liefkozend door de aanhang werden genoemd, niet meer communiceerden en ook de kleedkamer voor twee mannen te klein werd.

Beiden richtten zich op een solocarrière, waarbij die van De Jonge grote indruk maakte. Zijn onemanshows begin jaren 80 waren, net als destijds bij Neerlands Hoop, theatraal uiterst vernieuwend.

Freek de Jonge: ,,Ons succes was natuurlijk ook het geheimzinnige, gevaarlijke en verontrustende dat rond onze shows hing. Ik spreek soms mensen die van thuis niet mochten luisteren. 
Tegenwoordig is satire morsdood is. Er is geen publiek meer dat zich er aan ergert. Wat moet je dan nog? Je eigen mensen uitschelden? De mensen die naar Arjen Lubach kijken, zijn niet degenen die zich aan hem storen. Hun ideeën worden juist bevestigd. Het is preken voor eigen parochie.”

Niet gevaarlijk

De Jonge is nog altijd actief en mag in die zin generatieoverstijgend heten. ,,Ik analyseer nog altijd de tijdgeest en poog er de vinger op te leggen. Deze tijd is de tijd van GeenStijl. Het niveau van discussie is dat van de jij-bak: ‘Nee, dat moet jij zeggen...' Het cabaret is ingepakt en nergens meer gevaarlijk.”

Bovendien, vindt hij, bestaat het woord ‘geestig’ nauwelijks meer. ,,Geestig veronderstelt een geest, iets van spiritualiteit, van begeestering. Die ontbreekt. Kleinkunst is verworden tot een aaneenschakeling van zogenaamd grappige situaties. Het is lachen om burgerlijkheid zonder iets te doorgronden.

,,En dan is het ook nog belangrijk dat je iets in je bestaan hebt meegemaakt. Door mijn opvoeding kwam ik aanraking met de ernst van het leven. Ik heb daar altijd gevoel voor gehad.

Verdriet

Quote

Mijn vrouw en ik verloren een kind toen ik 27 was. Als je dat overkomt, relativeer je het vaderschap niet meer

Freek de Jonge

,,Theo Maasen wordt op rijpere leeftijd vader en deelt daar zijn ongenoegens over met het publiek. Hoe ingewikkeld het vaderschap toch wel is. Mijn vrouw Hella en ik hebben een kind verloren toen ik 27 was. Als je dat overkomt, relativeer je het vaderschap niet meer.'' 

,,Ik ga er niet prat op dat ik vreselijke dingen heb meegemaakt, maar feit is dat ik veel verdriet heb gehad. Mijn zoon Jork die overleed, mijn kleinkind Maggie dat hetzelfde lot trof, 8 was ze. 
Ik heb het, achteraf gezien, rond het overlijden van mijn zoon niet geweldig gedaan. Het gebeurde in 1974, we speelden Neerlands Hoop Express. Ik was in de war van mijn carrière. Toen Hella en ik elkaar ontmoetten had ze in het begin eigenlijk geen idee met wie ze was, wat er achter mij zat. Toen we tot elkaar kwamen, verloren we Jork. Meteen dreven we continenten uit elkaar. In geleidelijkheid zijn we er met vertrouwen en geduld doorheen gekomen.”

Zelfstandig

Freek de Jonge overleefde zijn generatie. ‘Freek’ is tot op de dag vandaag een zelfstandig begrip, al heeft hij geduchte concurrentie van die andere ‘Freek’, de populaire tv-bioloog.

,,Op een zeker moment ervaar je het taalgebruik van nieuwe generaties als kinderachtig. Nieuwe woorden die je niet kunt plaatsen. Maar ach, in mijn tijd heetten we ‘te gekke vogels’. Vond ik ook niks. Wat dat betreft ben ik een purist.

,,Natuurlijk houd je dingen vast. Als je in je jeugd het Ajax van Johan Cruijff hebt meegemaakt, hoe leg je dan latere generaties uit wat goed voetbal is? Daarom kun je je de kracht van het conservatisme zo goed voorstellen. Dingen die goed zijn moet je niet verloren laten gaan. Maar het gaat verloren.”