Volledig scherm
Jevgeni Rijn, de bekende Russische dichter, en zijn hele verre neef Tom Rijn, genealoog uit Goes, hebben elkaar getroffen in Moskou. Daar heeft Tom eindelijk antwoorden kunnen vinden op de vraag hoe het Jan Rijn, aan het begin van de negentiende eeuw is vergaan. foto's Tom Rijn

Tom Rijn bedrijft genealogie in de breedte

GOES - Wat moet je als genealoog als je niet verder de diepte in kunt? Dan ga je gewoon in de breedte. Tom Rijn uit Goes kon bij de Wemeldinger Toneman Rijn in 1250 niet verder. De geschreven bronnen hielden op.

"Het was al een groot wonder dat professor Kees Dekker, gezaghebbend historicus die boeken over Wemeldinge, Zuid-Beveland en Goes publiceerde, het materiaal had dat tot de oude Toneman leidde. Maar wat bleek? De Rijntjes zijn zo over de wereld verstrooid geraakt, dat er nog verhalen genoeg te vertellen zijn. Daar doe ik nu onderzoek naar."

Zo stuitte een hele verre nicht op een archieffoto in de krant bij een stuk over Idi Amin, de dictator die Oeganda in de jaren zeventig in zijn gruwelijke greep hield. Op die foto zweert haar vader, Catherinus Florentinus Rijn, samen met nog een stel andere blanke heren, geknield voor de dictator dat hij de wapens voor Oeganda zal opnemen. De mannen zweren dat onder dwang, dat kun je zien, de doodsangst druipt er af. Amin hield altijd een paar krokodillen bij de hand om beulswerk te verrichten. "Ik wil nog weleens uitzoeken hoe Catherinus, die arts was in Kenia, bij Amin terecht is gekomen. Ik denk dat hij min of meer ontvoerd is."

Maar eerst heeft Tom Rijn iets anders te doen en daarvoor moet hij misschien wel naar Charkov in Oekraïne. Een paar maanden geleden reisde hij met zijn neef naar Moskou om opheldering te krijgen over het lot van Jan Rijn, een Wemeldinger die als conscript met het leger van Napoleon oostwaarts was vertrokken. "Het spoor van Jan liep dood in Szczecin, dat toen in Pruisen lag en nu in Polen aan de Duitse grens. Gelukkig speelt het toeval altijd zijn rolletje mee en een verre nicht zag op een dag een optreden van ene Jevgeni Rijn aangekondigd op een poster van Poetry International. Dat moest bijna wel een nazaat zijn van Jan. Er was maar een klein onderzoekje voor nodig om vast te stellen dat Jevgeni (74) een bekende dichter is in Rusland en een goede vriend van Joseph Brodsky en Anna Achmatova. We hebben hem opgespoord en onlangs ben ik samen met mijn neef op bezoek geweest. Het was heel gezellig en interessant, maar genealogische informatie kregen we maar moeizaam los."

Wat Tom al wist, was dat Jan met zijn legeronderdeel in Szczecin was gebleven in een hospitaal waar gewonde soldaten werden opgevangen. Daar verdwijnt hij plotseling uit beeld. "Van Jevgeni heb ik begrepen dat hij daar een vrouw heeft gevonden en vier kinderen heeft gekregen. Een daarvan heette Mozes en diens zoon Gregori, duikt vervolgens op in Charkov in Oekraïne. Deze Gregori, de opa van Jevgeni, wordt in 1938 door Stalin tegen de muur gezet, wegens te veel bezit."

De Russische Rijntjes hebben de hele geschiedenis van Moedertje Rusland voor hun kiezen gekregen, al ver voor de revolutie. "Omdat Jan met een joodse vrouw getrouwd was, was de familie van toen af joods. Mozes trouwde een jodin, Gregori ook, maar hij liet zijn kinderen christelijk dopen. Dat had een oorzaak; pogrom is niet voor niets een Russisch woord. Al tijdens het bewind van de tsaren werden joden actief vervolgd, vooral als ze het maatschappelijk een beetje goed deden. Dat dopen was dus een soort zelfbescherming. Ook die onderdrukking nam Stalin graag van de tsaren over."

Boris, de vader van Jevgeni sneuvelde tijdens de Tweede Wereldoorlog in het Rode Leger en Jevgeni, de enige zoon, kreeg het op zijn eigen manier aan de stok met Stalin. Hij ging studeren in het uitgemergelde Leningrad, het huidige Sint Petersburg, dat vier jaar belegerd was geweest. Zijn kritiek op de verheerlijking van Stalin, kwam hem al meteen op twee jaar 'stage' in Siberië te staan. Jevgeni deed daar 'geologisch onderzoek': dag in dag uit stenen hakken in een groeve.

Joseph Brodski, de dichter die zelf naar de Verenigde Staten vluchtte, noemt zijn maat in het voorwoord in een van diens bundels 'een verwante ziel die dezelfde taal spreekt.' Het is dan ook niet verwonderlijk dat Jevgeni Rijn, evenals Brodski en een andere verwante ziel, Anna Achmatova, tijdens het Sovjetbewind grote problemen had zijn werk gepubliceerd te krijgen. Tom Rijn: "Inmiddels is zijn werk zeer bekend in Rusland en is het in veel talen vertaald, ook in het Nederlands. Jevgeni en zijn tweede vrouw maken deel uit van de intellectuele kringen in Moskou, wat je goed kon merken tijdens ons bezoek. In de restaurants waar wij niet mochten fotograferen omdat er zo veel bekende Russen zaten te eten, kenden ze iedereen."

De Russische missie van Tom Rijn is dus grotendeels geslaagd, maar hij blijft toch nog met een gat zitten tussen Szczecin en Charkov. "Zijn die mensen gevlucht? Gingen ze meteen naar Charkov, of streken ze eerst nog ergens anders neer? Jevgeni weet het ook niet. Er is een mogelijkheid dat in Charkov nog documentatie bestaat, die er licht op zou kunnen werpen. Daar staat nog een grote synagoge met een uitgebreid archief. Maar ik ben gewaarschuwd: alle Russen zeggen dat je in Oekraïne erg veel smeergeld mee moet nemen om dingen gedaan te krijgen. Daarnaast is er nog het probleem van de taal en het schrift. Die archieven zijn voor mij niet direct toegankelijk."

Maar gelukkig heeft Tom Rijn nog een hele mooie troef in zijn mouw: een van de dochters van Jevgeni. "Daar heeft hij zelf nauwelijks contact mee, maar ik weet dat ze journaliste is bij de krant De Commerscant. Als het een beetje meezit is zij ook nieuwsgierig naar haar roots en kan ze me helpen het gat te dichten. Wie weet wat voor mooie verhalen je nog tegenkomt tussen Pruisen en Oekraïne."

Het bedrijven van genealogie in de breedte bevalt Tom Rijn wel. Uit Moskou is hij teruggekomen met honderden foto's van plaatsen waar Jevgeni en zijn vrouw hem hebben rondgeleid. "Zijn vrouw, Nadia, is hoofdconservator van het Poesjkin-museum en ze hebben in culturele kringen contacten. Zo kom je op plaatsen, waar je anders niet welkom bent. Wie weet wat er allemaal nog in het vat zit. Elk stukje informatie wat je vindt, roept ook weer vragen op. Zoals bijvoorbeeld die Amin-foto. Wat moet je allemaal overhoop halen, waarheen moet je afreizen, om te weten hoe de vork in de steel stak?"