Hans Warren, zelfportret, oktober 1945 (24e verjaardag).
In 1981 verscheen het eerste deel. Volgende week vrijdag wordt in Middelburg het laatste gepresenteerd. Het Geheim Dagboek van Hans Warren, tweeëntwintig delen in totaal, is compleet.
Alle reden om de dichter en schrijver nog eens te vieren. Literair in de Zeeuwse Bibliotheek, kunstzinnig in het Zeeuws Museum.
Het moest er eens van komen. Zelfs aan lang komt een eind. In 1981 verscheen
het eerste deel van Hans Warrens Geheim Dagboek. Een sensatie. Omdat Geheim
toch Publiek werd. Omdat een op het oog verlegen Zeeuwse dichter en
chroniqueur zijn intiemste ervaringen en gedachten aan de lezer prijs gaf.
Omdat je een schrijversleven zag groeien. Nu, 28 jaar later en bijna zeven
jaar na zijn overlijden, verschijnt het laatste deel. Tweeëntwintig delen,
meer dan vijfduizend pagina's. Het Geheim Dagboek is af.
Mario
Molegraaf is druk in de weer in het souterrain van de Zeeuwse Bibliotheek in
Middelburg. Portretten van Hans Warren, foto's, vogeltekeningen,
dagboekfragmenten. In vitrines of ingelijst aan de wand. De bieb exposeert
ter gelegenheid van de presentatie van het laatste deel van het Geheim
Dagboek - volgende week vrijdag - een deel van de nalatenschap van de
dichter. Molegraaf had van 1978 tot Warrens overlijden in 2001 een relatie
met hem, woonde bij hem in het tochtige arbeidershuis aan het Pykesweegje
pal onder Goes. Met Ronald Rijkse van de Zeeuwse Bibliotheek heeft hij de
literaire erfenis geïnventariseerd. Deze tentoonstelling en vooral het
laatste Geheim Dagboek betekenen voor hem zo langzamerhand de afsluiting van
een nog altijd hechte relatie. Molegraaf redigeerde de dagboekdelen, die na
het overlijden van Warren zijn verschenen. Hij zegt: ,,Voor mij was het
uittypen van zijn teksten een vorm van echt contact. Een paar maanden terug,
toen de definitieve tekst naar de uitgever ging, heb ik de laatste punt
gezet. Dat was een opluchting, natuurlijk. Maar niet alleen dat. Als ik de
dagboeken uitwerkte, beleefde ik de beschreven periodes weer heel intens.
Wat Hans schreef ging ook over mijn leven. Ik kon hardop of zachtjes zeggen:
ja, zo was het precies, of nee, zo was het niet. Het voelde alsof ik ook na
zijn dood nog met hem in gesprek was. Wel wat eenzijdig, maar toch.''
De delen, die na 2001 verschenen, zijn volgens hem steeds dikker geworden. Van
160 naar 380 pagina's, die orde van grootte. Omdat Warren met zijn
Bruynzeel-fineliner steeds uitvoeriger in zijn dagboek ging schrijven, niet
omdat Molegraaf meer door zijn zeef liet passeren.
Nationaal, maar
ook internationaal is zo'n langlopende serie dagboeken een unicum. Mario
Molegraaf - na het overlijden van Warren trouwde hij met Iris, en vestigde
zich met haar in Wassenaar - weet nog dat vooral het spectaculairde derde
dagboek over de jaren 1949-1951 een groot succes was. ,,Daarin wordt het
begin van de Parijse escapades beschreven. Bij mijn weten was zo'n
openhartigheid nog nooit vertoond. De dagboeken, die in die tijd verschenen
- zeg maar tussen 1983 en 1990 - waren bestsellers. Sommige werden acht of
negen keer herdrukt, per deel 40.000 of 50.000 exemplaren. Een enorme
literaire hit. Voor Hans was dat een vreemde gewaarwording. In die periode
is hij enorm productief geworden, met bloemlezingen en vertalingen. Niet
zozeer als dichter. Poëzie speelde een grote rol in de jaren daarvoor. In
1975, om een voorbeeld te noemen, kwamen drie dichtbundels uit bij drie
verschillende uitgeverijen.''
De uitgave van de dagboeken begon op
aandrang van uitgever Bert Bakker. Die had oog voor het unieke karakter. Nu
de laatste punt is gezet, vraagt Molegraaf zich af of de serie niet te lang
gelopen heeft. Niet wat hem persoonlijk betreft, maar meer zakelijk gezien.
,,We zitten nu acht jaar na de dood van Hans. Je moet er toch niet aan
denken als we nog eens zeven of zelfs tien jaar door hadden moeten gaan.
Uitgeeftechnisch is dat te lang. Je kunt het geduld van de mensen niet zo
lang op de proef stellen.''
De sluitsteen van de serie - het 21ste
deel - doet inhoudelijk zeer vertrouwd aan. Warren schrijft over zijn
dagelijkse beslommeringen - het doorslaande raamkozijn bij zijn schrijftafel
- bezoeken aan exposities, zijn snel verslechterende gezondheid, zijn
literaire vrienden, onder wie Connie Palmen. Over de maartse viooltjes en de
uit zijn tuin verdwenen houtsnippen, koperwieken en kepen. Op 18 maart 1998
noteert hij: ,,De abeel bloeit bijna, ook de knoppen van de olm en es
zwellen. Alles nog eens opnieuw beginnen? Beter voor jezelf zorgen, meer
acht slaan op je naasten, wat je doet zo goed mogelijk doen, al die
gemeenplaatsen, die miljarden malen door miljarden mensen overwogen goede
voornemens. De grote dankbaarheid die me doorvloeit als ik 's nachts M.'s
warme lichaam tegen me aan gedrukt voel, als ik de prachtige dingen aanraak
die me omringen, als ik thuis en in restaurants al die heerlijke spijzen en
dranken proef. Die dankbaarheid, dat is geluk.''
Steeds vaker
schieten er jeugdherinneringen door zijn hoofd. Bij het opmaken van het bed,
elke ochtend om half tien, duikt een kinderliedje over een muis op. 'De
veldmuis vond in 't beukenbos / Een lege notedop'. Eerst in een verhaspelde
versie op muziek van Strauss, later, gelukkig, met de goede melodie.
Het zijn die details, die het dagboek levend houden. Mario Molegraaf laat in
de kluis van de bibliotheek in Middelburg zien dat Warren alles bewaarde,
wat maar iets over zijn leven kon vertellen. Van de geboorteadvertentie en
babyfoto's tot de Erika schrijfmachine (1948) en het in 1943 vervaardigde
etsplaatje met een zelfportret. Ook het sonnet dat Ischa Meijer in 1975 in
één van zijn schriften schreef, bleef bewaard.
In alle
opzichten ligt de nadruk op de persoonlijk-literaire nalatenschap. De brief
van Maarten 't Hart van 18 september 1981 wordt misschien niet geëxposeerd,
maar blijft een pareltje in de nalatenschap. Op de enveloppe dertien
postzegels van vijf cent. De tekst van de brief: ,,Met dertien postzegels
van vijf wens ik u alle slechts, alle ongeluk, alle leed en alle narigheid
toe dat een mens maar overkomen kan.''
Hans Warren: Geheim Dagboek,
eenentwintigste deel - Uitgeverij Bert Bakker, 384 pag.,
€ 24,95.
Expositie: Hans Warren - Er staat een huis aan Schelde - Zeeuwse Bibliotheek
Middelburg, 26 sept. t/m 7 november.
In de Slibreeks verschijnt een
deel met ongepubliceerde gedichten uit de jaren 1940-1960
Zie
verder pagina 4 en 5 in deze bijlage.
