Tekstgrootte

'Het ziet er niet best voor je uit", grinnikt psychologe Annette Heldens van recherchebureau Schalke & Partners. "Je hebt het horloge gestolen, hè?" De 'verdachte' kan niet anders dan blozend toegeven. Even daarvoor is hij door Heldens aan de polygraaf (leugendetector in de volksmond) gelegd en uitvoerig ondervraagd over de diefstal, die overigens in scène is gezet. Met behulp van bloeddrukmeter, sensoren aan de vingers en ademhalingsmeting aan borst en buik - alles aangesloten op haar laptop - heeft zij het proefkonijn ontmaskerd. Vriendelijk maar beslist stelde zij de vermeende dief neutrale vragen ('Is het 2008?'), maar ook heel confronterende ('Heb jij het horloge gestolen?').

Heldens is opgeleid in de VS tot polygrafisch onderzoeker, een beroepsgroep die naast haar uit slechts één persoon in Nederland bestaat. Haar collega werkt bij de Van Mesdagkliniek die experimenteert met de polygraaf om proefverloven van zedendelinquenten te evalueren.

Schalke introduceert de polygraaf (in het Nederlandse strafrecht nog altijd taboe) met de bijbehorende ondervragingsmethode nu in het bedrijfsleven. Onder meer voor het oplossen van fraude en bedrijfsdiefstallen. Directeur en oud-rechercheur Aad Schalke: "Politie en justitie in Nederland geven een lage prioriteit aan dit soort criminaliteit, ook al gaat het soms om tonnen. Met de polygraaf kunnen bedrijven het zelf oplossen." Daarnaast kan het apparaat worden aangewend voor het screenen van sollicitanten. Wat als hij of zij een strafblad verzwijgt? En hoe zit het met dat gat in het cv van de kandidaat?

Met name de laatste toepassing zit de vakbond FNV Bondgenoten niet lekker. Een 'onzinnig plan', vindt woordvoerster Valerie van de Flier. Ze noemt polygrafie als middel voor waarheidsvinding 'compleet onbetrouwbaar'. "Het middel is zo misleidend dat zelfs politie en justitie het niet gebruiken. Dat gebeurt alleen in films."

Van de Flier wijst ook op privacyaspecten: "Werkgevers mógen niet eens alles vragen wat ze willen. Werknemers en sollicitanten hebben wettelijk gezien het recht over bepaalde zaken te liegen. Over zwangerschap of ziekte." Van Flier stelt dat werkgevers maar gewoon referenties moeten opvragen. "Ieder bedrijf verstrekt die. Je moet wel heel stom zijn een verdraaid arbeidsverleden op te geven, als je weet dat het makkelijk is te checken. En als een werkgever een strafblad wil achterhalen, kan hij eenvoudig vragen om een verklaring van goed gedrag."

Ook ethicus Marcel Becker van de Radboud Universiteit in Nijmegen plaatst kanttekeningen. "Claims over de geloofwaardigheid van de polygraaf neem ik met een korrel zout. Ze willen het ding uiteraard verkopen. Maar wetenschappelijk is niet bewezen dat een polgygraaf echt betrouwbaar is en eerder zal ik het ook niet aannemen. Dat geldt voor alle producten."

Aad Schalke beseft dat het gevoelig ligt, maar hij wijt dat aan onwetendheid. "De polygraaf en de bijbehorende ondervragingsmethoden zijn inmiddels zo goed ontwikkeld dat ze een nauwkeurigheidspercentage behalen van 80 tot 90 procent. Getuigenverklaringen halen niet meer dan een percentage van 50. Bovendien zal de methode nooit als enig bewijsmateriaal gelden, maar altijd als aanvullend." Juist daar ziet ethicus Becker een probleem. "Enerzijds wordt er gezegd dat het alleen als hulpmiddel wordt ingezet, anderzijds komt er wel een onverbiddelijk ja of nee uit de test. Bedrijven zullen dat gebruiken zoals het in hun kraam te pas komt, waardoor het gevaar van willekeur loert."

Bovendien vindt Becker meer in het algemeen dat het gebruik van techniek bij opsporing de verleiding vergroot om de verantwoordelijkheid daarop af te schuiven. "Een mens kan zichzelf verdedigen, mogelijk zal de machine al snel de schuld krijgen."

Schalke is niet overtuigd en wijst naar het gebruik van de polygraaf in het buitenland (VS, Japan, Israël en België). Daar is het middel volgens hem ingeburgerd. "In de VS is het zelfs verplicht als je bij de overheid of in de beveiliging wilt gaan werken. Dat de polygraaf in Nederland niet wordt gebruikt, is schandalig."

Bovendien, zo verklaart Schalke, zal medewerking aan een polygrafisch onderzoek altijd gebeuren op vrijwillige basis. Sceptici zullen daar tegenin brengen dat een verdachte of sollicitant direct de schijn tegen heeft, als medewerking geweigerd wordt. Schalke: "De polygraaf kan ook hun onschuld aangeven. Want het is echt niet prettig ergens te werken, waar je met een scheef oog wordt aangekeken: zou hij het gedaan hebben?"

  Sorteer reacties

Reageren